تبلیغات
قرآن کتاب مبین
بررسی مصداق اهل‌بیت(ع) در نهج البلاغه (2)

بررسی مصداق اهل‌بیت(ع) در نهج البلاغه (2)

ج) گستره اصطلاح اهل‌بیت در نهج‌البلاغه

ترکیب «اهل‌بیت» دوازده بار در نهج‌البلاغه به کار رفته که برخی موارد، مطابق معنای لغوی (خویشان و بستگان) است؛ چنان‌كه در نامه نهم آمده است:

وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ| إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ وَ أَحْجَمَ النَّاسُ قَدَّمَ أَهْلَ بَیْتِهِ، فَوَقَى بِهِمْ أَصْحَابَهُ حَرَّ السُّیُوفِ وَ الْأَسِنَّةِ، فَقُتِلَ عُبَیْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ یَوْمَ بَدْرٍ وَ قُتِلَ حَمْزَةُ یَوْمَ أُحُدٍ وَ قُتِلَ جَعْفَرٌ یَوْمَ مُؤْتَة. (شریف رضی، بی‌تا: 369، ن 9)

و هر گاه آتش جنگ شعله مى‌كشید و مردم حمله مى‌كردند پیامبر اسلام(ص) ‌اهل‌بیت خود را پیشاپیش لشكر قرار مى‏داد كه اصحابش از آتش شمشیر و نیزه مصون بمانند، (از این‌رو) «عبیده بن حارث» (پسر عموى پیامبر(ص) روز «بدر» كشته شد، و حمزه (پسر عموى آن حضرت) روز «احد» شهید شد و جعفر (عموى رسول خدا) در «موته» به شهادت رسید.

ذکر اسامی بستگان حضرت، یعنی «عبیده بن حارث، حمزه و جعفر» نشانگر آن است که مقصود از اهل‌بیت در این خطبه، بستگان و خویشان نسبی آن حضرت ‌است.

کاربرد دیگر اهل‌بیت، اراده معنای اصطلاحی آن است که دایره‌ای محدودتر از معنای لغوی دارد و بر افراد و مصادیق خاصی دلالت می‌کند. واژه اهل‌بیت و معادل‌های آن در نهج‌البلاغه، بیشتر در این معنا به کار رفته است.

از ویژگی‌هایی که امام درباره اهل‌بیت(ع)  در نهج البلاغه بیان می‌فرماید، روشن می‌شود که یگانه مصداق اهل‌بیت افرادی خاص هستند که جایگاه و مقامات رفیعی دارند. این ویژگی‌ها را مرور می‌كنیم.

1. قرار گرفتن جایگاه معرفت اهل‌بیت(ع)  در کنار معرفت خدا و پیامبر(ص)

امام علی(ع)  معرفت حق اهل بیت(ع) را در كنار معرفت حق خدا و پیامبر اكرم(ص) قرار می‌دهد و اعتقاد به این سه را موجب هم‌ردیفی با مقام شهیدان راه خدا معرفی می‌کند:

فَإِنَّهُ مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ عَلَى فِرَاشِهِ وَ هُوَ عَلَى مَعْرِفَةِ حَقِّ رَبِّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ، مَاتَ شَهِیداً وَ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ‏ وَ اسْتَوْجَبَ ثَوَابَ مَا نَوَى مِنْ صَالِحِ عَمَلِهِ وَ قَامَتِ النِّیَّةُ مَقَامَ إِصْلَاتِهِ لِسَیْفِهِ فَإِنَّ لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ مُدَّةً وَ أَجَلًا. (همان: 283، خ190)

زیرا آن كسی از شما كه در بستر خویش بمیرد، ولى به‌طور شایسته معرفت خدا و پیامبر و اهل بیتش را داشته باشد، «شهید» از دنیا رفته، و اجر و پاداشش بر خدا است و ثواب اعمال شایسته‏اى را كه قصد انجام آنها را داشته است، مى‏برد، و نیتش، جانشین ضربات شمشیرش قرار مى‏گیرد، (این سخن را به این خاطر مى‏گویم كه) هر چیزى وقتی مشخص و سر آمدى معین دارد.

2. برخورداری از مقام امامت

امام علی(ع)  یكی از ویژگی‌های اهل بیت(ع)  را اختصاص مقام امامت به ایشان معرفی می‌کند و می‌فرماید:

فَوَاللَّهِ مَا كَانَ یُلْقَى فِی رُوعِی وَ لَایَخْطُرُ بِبَالِی أَنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ| عَنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ لَا أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّی مِنْ بَعْدِهِ. (همان:451، ن 62)

به خدا سوگند هرگز فكر نمى‏كردم و به خاطرم خطور نمى‏كرد كه عرب بعد از پیامبر، امر امامت و رهبرى را از اهل بیت او بگردانند (و در جاى دیگر قرار دهند و باور نمى‏كردم) و آنها آن را از من دور سازند.

3. مدافعان حقیقی حریم ولایت

یكی دیگر از ویژگی‌های اهل بیت(ع)  دفاع از حریم ولایت است. امام علی(ع) می‌فرماید:

فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَیْسَ لِی مُعِینٌ إِلَّا أَهْلُ‌بَیْتِی، فَضَنِنْتُ بِهِمْ عَنِ الْمَوْتِ وَ أَغْضَیْتُ عَلَى الْقَذَى وَ شَرِبْتُ عَلَى الشَّجَا وَ صَبَرْتُ عَلَى أَخْذِ الْكَظَمِ وَ عَلَى أَمَرَّ مِنْ طَعْمِ الْعَلْقَمِ. (همان: 68، خ26)

نگاه كردم و دیدم (براى گرفتن حق خود) یاورى جز خاندان خویش ندارم، به مرگ آنان راضى نشدم. چشم‌هاى پر از خاشاك را فرو بستم، و با همان گلویى كه گویا استخوانى در آن گیر كرده بود، (جرعه حوادث) را نوشیدم. با این‌كه تحمل در برابر گرفتگى راه گلو و نوشیدن جرعه‏اى كه تلخ‏تر از حنظل است، كار طاقت فرسایى بود، شكیبایى كردم‏.

حضرت در خطبه‌ای دیگر می‌فرماید:

فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَیْسَ لِی رَافِدٌ وَ لَا ذَابٌّ وَ لَا مُسَاعِدٌ إِلَّا أَهْلَ‌بَیْتِی. (همان: 336، خ217)

من در امر خود نظر کردم، نه یاورى دیدم و نه مدافع و همكارى؛ مگر اهل‌بیتم.

4. دروازه‌های علم و دانش

وحی الهی در این بیت نازل شد و آنان معارف دین را از خود پیامبر(ص) گرفتند، از این رو اساس دین و دروازه‌های علم و حكمت هستند، چنان‌كه حضرت می‌فرماید:

وَ عِنْدَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ أَبْوَابُ الْحِكَمِ وَ ضِیَاءُ الْأَمْرِ. (همان: 176، خ120)

درهاى دانش و روشنایى امور، نزد ما اهل‌بیت است.

آنها یکه‌تازان عرصه علم و دانش‌ هستند و معارف والای نهج البلاغه، صحیفه سجادیه، روایات و مناظرات علمی با پیروان ادیان و مذاهب گویای این حقیقت است، از این رو امام خمینی در وصیت‌نامه سیاسی ـ الهی خویش به اینکه نهج البلاغه و صحیفه سجادیه متعلق به امامان شیعه است، مباهات می‌کند. (امام خمینی، بی‌تا: 3)

5. حرمت دریافت زکات و صدقه بر آنان

حرمت دریافت صدقه یكی دیگر از ویژگی‌های اهل بیت(ع) ‌ است كه امام علی‌(ع)  بدان اشاره می‌فرماید:

فَقُلْتُ أَ صِلَةٌ أَمْ زَكَاةٌ أَمْ صَدَقَةٌ فَذَلِكَ مُحَرَّمٌ عَلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فَقَالَ لَا ذَا وَ لَا ذَاكَ وَ لَكِنَّهَا هَدِیَّة. (همان: 347، خ234)

به او گفتم: هدیه است، یا زكات و یا صدقه كه این‌ها بر ما اهل بیت حرام است. گفت: نه این است و نه آن، بلكه «هدیه» است.

اختصاص سهمی به ذوی القربی و تحریم صدقه بر آنان، بیانگر تفاوت آنها با دیگران و نشانه کرامت و طهارت اهل‌بیت(ع)  است.

6. دوری از فتنه‌گری

اهل بیت(ع)  از هرگونه لغزش و ورود در فتنه‌ها به دورند. امام علی(ع)  می‌فرماید:

نَحْنُ أَهْلَ الْبَیْتِ مِنْهَا بِمَنْجَاةٍ وَ لَسْنَا فِیهَا بِدُعَاةٍ. (همان: 138، خ93)

و ما اهل بیت از گناه آن فتنه‏ها به دوریم نمی‌توانیم از دعوت كنندگان باشیم.

7. معیار سنجش اعمال

اهل‌بیت، صراط مستقیم دین و امّت وسط می‌باشند و معارف، عقاید و فرامین اسلام را بدون افراط و تفریط، بیان کرده‌اند، از این رو معیار سنجش و عهده‌دار هدایت جامعه بشری تا قیامت هستند. امام علی‌(ع)  می‌فرماید:

انْظُرُوا أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّكُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ فَلَنْ یُخْرِجُوكُمْ مِنْ هُدًى وَ لَنْ یُعِیدُوكُمْ فِی رَدًى، فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا وَ لَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا وَ لَاتَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِكُوا. (همان: 432، خ97)

به اهل بیت پیامبرتان بنگرید، از آن سمت كه آنها گام برمى‏دارند منحرف نشوید و قدم به جاى قدمشان بگذارید. آنها هرگز شما را از جاده هدایت بیرون نمى‏برند و به پستى و هلاكت باز نمى‏گردانند، اگر سكوت كنند، سكوت كنید و اگر قیام كردند، قیام كنید. از آنها پیشى نگیرید كه گمراه مى‏شوید. از آنان عقب نمانید كه هلاك مى‏گردید.

انسان هدایت‌خواه باید در مسیر سعادت، سرعت خود را با آنها تنظیم کند و پای در جای پای آنها بگذارد، چون جا ماندن یا سبقت از آنها باعث جدایی از مسیر هدایت و افتادن در جاده گمراهی و هلاکت خواهد بود.

8. برخورداری از مقام امر و فرمان

یكی دیگر از ویژگی‌های اهل‌بیت(ع)  نافذ بودن امر و فرمان آنان است. امام علی(ع) دراین‌باره می‌فرماید:

وَ جَزَاكُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرٍ عَنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّكُمْ أَحْسَنَ مَا یَجْزِی الْعَامِلِینَ بِطَاعَتِهِ وَ الشَّاكِرِینَ لِنِعْمَتِهِ فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ وَ دُعِیتُمْ فَأَجَبْتُمْ. (همان: 364، نامه 2)

خداوند به شما اهل این شهر از ناحیه اهل بیت پیامبرتان جزا و پاداش دهد، بهترین پاداشى كه به عاملان و مطیعان خود و سپاس‌گزاران نعمت‌هایش عطا مى‏كند، چرا كه شنیدید و اطاعت كردید، دعوت شدید و پذیرفتید.

برای بررسی دیگر ویژگی‌های اهل‌بیت در نهج البلاغه افزون بر واژه «اهل‌بیت»، می‌توان به بررسی واژه‌های «اسرة النبی»، «ثقلین»، «آل محمد» و «آل البیت» پرداخت (برای ملاحظه کاربردهای دیگر: ر.ک. به: همان: 488، ح112؛ 555، ح453)، چنان‌كه امام علی(ع)  در خطبه دوم نهج البلاغه می‌فرماید:

لَا یُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ| مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ وَ لَا یُسَوَّى بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتُهُمْ عَلَیْهِ أَبَدا،ً هُمْ أَسَاسُ الدِّینِ وَ عِمَادُ الْیَقِینِ، إِلَیْهِمْ یَفِی‏ءُ الْغَالِی وَ بِهِمْ یُلْحَقُ التَّالِی وَ لَهُمْ خَصَائِصُ حَقِّ الْوِلَایَةِ وَ فِیهِمُ الْوَصِیَّةُ وَ الْوِرَاثَةُ، الْآنَ إِذْ رَجَعَ الْحَقُّ إِلَى أَهْلِهِ وَ نُقِلَ إِلَى مُنْتَقَلِهِ. (همان: 47، خ2)

احدى از این امت را با آل محمد نمی‌توان مقایسه كرد. آنان كه ریزه‏خوار خوان نعمت آل محمدند، با آنها برابر نخواهند بود. آنها اساس دین و اركان یقین می‌باشند. غلو كننده باید به‌سوى آنان بازگردد و عقب مانده باید به آنان ملحق شود. ویژگی‌هاى ولایت و حكومت از آن آنهاست و وصیت پیغمبر و وراثت او میان آنان. هم اكنون حق به اهلش برگشته و دوباره به جایى كه از آنجا منتقل شده بود، بازگشته است.

از آنجا که اهل‌بیت فضائل و امتیازات خود را از پیامبر کسب کرده‌اند، همان‌گونه که پیامبر اکرم(ص) مکارم، فضائل و مناقب والایی دارد، اهل‌بیت نیز دارای این ویژگی‌ها هستند، از این رو پیش از آنها، جز رسول خدا(ص)، هیچ یک از مسلمانان به این اوصاف آراسته نبودند و بعد از آنها نیز کسی مانند آنها نخواهد بود.

نتیجه‌گیری

اهل‌بیت در لغت به معنای خانواده و خاندان است، اما در اصطلاح، در حیات پیامبر(ص) پنج تن آل‌عبا (به طور خاص) و شامل آنان و سایر ائمه اطهار (به طور عام) می‌باشد.

نگاه امام به اهل‌بیت در نهج البلاغه گویای عظمت و والایی جایگاه آنان است. بررسی مفاد فرمایشات حضرت از سویی چهره اهل‌بیت و مصادیق آن را نشان می‌دهد و از سوی دیگر نقدی بر دیگر آرا در حوزه مفهوم‌شناسی معنای اهل‌بیت می‌باشد.

تركیب اهل بیت دوازده مرتبه در نهج البلاغه به كار رفته و بیشترین کاربرد آن در معنای اصطلاحی است.

امام علی(ع)  در نهج البلاغه به ویژگی‌های انحصاری اهل‌بیت(ع) مثل: «قرارگرفتن جایگاه معرفت اهل بیت(ع)  در كنار معرفت خدا و رسول، برخورداری از مقام امامت، معیار سنجش اعمال بودن، یكه‌تازی در میدان علم و دانش، برخورداری از مقام امر و فرمان و اختصاص حق ولایت، وصیت و وراثت پیامبر به آنها» تصریح نموده است، بنابراین مصداق اهل‌بیت پیامبر از نظر حضرت، افزون بر پیامبر(ص) تنها شامل حضرت علی، فاطمه، و حسنین(ع) و سایر ائمه اطهار(ع)  می‌باشد.

منابع و مآخذ

1.              قرآن كریم.

2.              آلوسی بغدادی، محمود، بی‌تا، روح المعانی، بیروت، دارالفكر.

3.              ابن حنبل، احمد، 1413 ق، مسند الامام احمد بن حنبل، بیروت، موسسة الرسالة.

4.   ابن عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب، بی‌تا، المحرر الوجیز، قاهره، دارالفکر العربی، الطبعة الثانیة.

5.              ابن منظور، محمد بن مکرم، 1408 ق، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

6.              امام خمینی، سید روح‌الله، بی‌تا، صحیفه انقلاب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

7.              بابایی، علی اکبر، 1381 ش، مکاتب تفسیری، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

8.              بیضون، لبیب، 1417 ق، تصنیف نهج البلاغه، قم، مکتبة الاعلام الاسلامی.

9.              ترمذی، محمد بن عیسی، 1414 ق، سنن ترمذی، بیروت، دارالفکر.

10.         تستری، محمدتقی، 1376 ش، بهج الصباغه فی شرح نهج البلاغه، تهران، امیرکبیر.

11.  رازی، فخرالدین محمد بن عمر، 1429 ق، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

12.         راغب اصفهانی، حسین بن محمد، 1413 ق، مفردات الفاظ القرآن، دمشق، دارالقلم.

13.         زمخشری، محمود بن عمر، 1427 ق، الكشاف فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالكتاب العربی.

14.         شریف رضی، بی‌تا، نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، دارالهجرة.

15.         صفی‌پور، عبدالرحیم، بی‌تا، منتهی الارب، تهران، کتابخانه سنایی.

16.         طباطبایی، سید محمد حسین، 1441 ق، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی.

17.         طبرسی، فضل بن حسن، بی‌تا، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو.

18.         طبری، محمد بن جریر، 1428 ق، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، قاهره، دارالسلام.

19.         طوسی، محمد بن حسن، 1409 ق، التبیان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبة الاعلام الاسلامی.

20.         فراهیدی، خلیل بن احمد، 1409 ق، العین، قم، موسسة دارالهجره.

21.  فیومی، احمد بن محمد، 1414 ق، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، منشورات دارالهجره.

22.         ماوردی، علی بن محمد، بی‌تا، النکت و العیون، بیروت، دارالکتب العلمیه.

23.  مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، 1384 ش، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهلم.


طراحی پوسته از : ایران نقش (طراحی قالب وبلاگهای پارسی)
تمام حقوق این وبلاگ و مطالب آن متعلق به قرآن کتاب مبین - بررسی مصداق اهل‌بیت(ع) در نهج البلاغه (2) می باشد.