تبلیغات
قرآن کتاب مبین
بررسی مصداق اهل‌بیت(ع) در نهج البلاغه (1)
بررسی مصداق اهل‌بیت(ع) در نهج البلاغه (1)

منبع: علیرضا کمالی، فصلنامه مطالعات تفسیری، ش 2، تابستان 1389


قرآن كریم در آیه تطهیر به صراحت به لفظ اهل‌بیت(ع)  اشاره فرموده است. مفسران شیعه درباره مصداق آن كه پنج تن آل‌عبا هستند، اتفاق نظر دارند؛ اما مفسران اهل سنت بر یك عقیده نبوده و آرا مختلفی را در این باره مطرح نموده‌اند كه حاصل اكثر آنها این است كه اهل‌بیت شامل تمامی بستگان نسبی و سببی پیامبر(ص) می‌باشد. در این مقاله با كنكاشی در نهج البلاغه كه متعلق به دوره صدر اسلام و بخشی از فرمایشات نخستین كاتب و شاهد همیشگی وحی قرآنی است، تلاش شده است تا دیدگاه امام علی(ع)  در باره مصداق اهل‌بیت را بازشناساند. آن حضرت اهل‌بیت(ع)  را دارای ویژگی‌های خاص می‌داند كه تنها بر پنج تن آل عبا قابل انطباق است.

مقدمه

معنا و مصداق «اهل‌بیت» بر اساس آیه تطهیر، همواره مورد اختلاف محققان اسلامی بوده است. تعیین مصداق اهل‌بیت نتایج مهمی دارد و از نظر فقهی و سیاسی احکام فراوانی بر آن مترتب است. برای مثال امکان انجام گناه یا حکم به پاکی ظاهری از مشخصه‌های هر انسانی می‌تواند باشد؛ اما عدم امکان معصیت و مصون بودن از هر گونه لغزش و حکم به طهارت ظاهری و باطنی از ویژگی‌های اهل‌بیت(ع)  است، از این رو تعیین مصداق اهل بیت می‌تواند کسی را از فرش به اوج عرش بنشاند و یا بر عکس از عرش وهمی به فرش بکشد.

این مقاله بر آن است تا با جستاری در نهج‌البلاغه دیدگاه امام علی(ع)  درباره مصداق اهل‌بیت را ترسیم نماید، نگاه امام علی(ع) که خود نخستین کاتب وحی و از صحابه جلیل و بزرگوار و شاهد نزول آیات الهی است، می‌تواند روشنگر واقعیت‌ها در این باره باشد.

الف) مفهوم‌شناسی اهل‌بیت

اهل‌بیت مرکب از دو واژه «اهل» و «بیت» است. «اهل» به معنی شایسته و سزاوار است (صفی‌پور، بی‌تا: 46) و هنگامی که به «بیت» افزوده شود، به معنای ساکنان خانه (فراهیدی، 1409: 4 / 89؛ ابن منظور، 1408: 1 / 253) و خویشان (فیومی، 1414: 33؛ راغب اصفهانی، 1413: 25) خواهد بود.

محققان شیعه و سنی درباره معنای اصطلاحی اهل‌بیت اختلاف‌نظر دارند. اندیشمندان شیعه آن را به معنای بخشی از خانواده پیامبر(ص) می‌دانند که افزون بر ارتباط نسبی، با رسالت حضرت نیز پیوندی عمیق دارند. در این صورت اهل‌بیت پیامبر(ص) کسانی خواهند بود که از نظر علمی، عملی و صفات انسانی، شایسته آن بیت هستند. (بابایی، 1381: 1 / 67 و 68)

این افراد به طور خاص در حیات پیامبر(ص) همان پنج تن آل عبا (پیامبر، امام علی، فاطمه، امام حسن و امام حسین(ع) می‌باشد، اما به طور عام شامل پیامبر(ص)، فاطمه و ائمه دوازده‌گانه می‌شود که اولین آنها علی(ع)  و آخرینشان مهدی(ع)  است. (بیضون، 1417: 340)

دانشمندان اهل سنت به خاطر وجود گزارشات تاریخی فراوان درباره مصداق، جایگاه و مناقب اهل‌بیت، به شدت دچار پراکندگی شده و دیدگاه‌های مختلفی را مطرح نموده‌اند.

ب) گستره اصطلاح اهل‌بیت در قرآن

ترکیب اهل‌بیت سه بار در قرآن کریم آمده كه به شرح ذیل است:

هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى أَهْلِ بَیتٍ یكْفُلُونَهُ لَكُمْ. (قصص / 12)

آیا شما را به اهل‌بیتی راهنمایی کنم که می‌توانند او [= نوزاد] را برای شما کفالت کنند.

قالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ عَلَیكُمْ أَهْلَ الْبَیتِ. (هود / 73)

گفتند:‌ آیا از فرمان خدا تعجب می‌کنی؟ این رحمت خدا و برکاتش بر شما اهل‌بیت است.

إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یطَهِّرَكُمْ تَطْهِیراً. (احزاب / 33)

خداوند فقط می‌خواهد پلیدی [و گناه] را از شما اهل‌بیت دور کند و شما را کاملاً پاک سازد.

به نظر می‌رسد مقصود از اهل‌بیت در دو آیه نخست روشن باشد؛ زیرا:

آیه نخست به طفولیت حضرت موسی در کاخ فرعون و نپذیرفتن دایگی زنان مصری اشاره دارد که از زبان خواهر او بیان شده است. (طبرسی، بی‌تا: 7 / 381؛ طباطبایی، 1441: 16 / 13) «اهل‌بیتٍ» که به صورت نکره آمده، به وسیله جمله وصفی «یكْفُلُونَهُ لَكُمْ» تخصیص گرفته است و مقصود از اهل‌بیت در این آیه، با توجه به قراین و سیاق آیات، خانواده موسی(ع)  است.

آیه دوم هم به جریان فرزنددار شدن ساره، همسر حضرت ابراهیم(ع)  در پیری و اظهار شگفتی فرشتگان از آن اشاره دارد و مراد از «اهل البیت» خانواده و خاندان حضرت ابراهیم(ع)  می‌باشد. (طوسی، 1409: 6 / 34؛ طبرسی، بی‌تا: 5 / 274)

آیه سوم، محل اختلاف مفسران شیعه و سنی است. عالمان شیعه آن را منحصر به حضرت فاطمه، علی، حسن و حسین(ع)  می‌دانند (طباطبایی، 1441: 16 / 309)؛ اما مفسران اهل‌سنت چند احتمال به شرح ذیل داده‌اند (ر.ک. به: ماوردی، بی‌تا: 4 / 401؛ ابن‌عطیه اندلسی، بی‌تا: 12 / 62 و 63)

1. مقصود حضرت علی، فاطمه، حسن و حسین(ع)  است (طبری، 1428: 8 / 6662 ـ 6659)؛ زیرا در آیه ضمیر «کم» به جای ضمیر «کنّ» به کار رفته است.

ابن جریر طبری (م: 310 ق) ضمن ارائه این نظر، هفده روایت می‌آورد كه شانزده مورد در تأیید این نظر است. روایت ام‌سلمه از آن جمله است.

نزلت هذه الآیه فی بیتی، فدعا رسول الله علیا و فاطمة و حسنا و حسینا فدخلهم تحت کساء خیبری و قال: «هؤلاء اهل بیتی» و قرأ الآیة، و قال: «اللهم أذهبْ عنهم الرجس و طهّرْهم تطهیرا» قالت ام سلمه: فقلت: و انا یا رسول لله؟ فقال: «انت من ازواج النبی و انت الی خیر. (ابن حنبل، 1413: 3 / 259؛ ترمذی، 1414: 5 / 351)

این آیه در خانه من نازل شد،‌ پیامبر(ص) علی، فاطمه، حسن و حسین را فراخواند. سپس آنها را زیر عبای خیبری برد و فرمود: «اینها اهل‌بیت من هستند» و در ادامه آیه را در شأن آنها قرائت نمود و فرمود: «خداوندا! رجس و پلیدی را از آنها دور ساز و تطهیرشان فرما». ام‌سلمه می‌گوید:‌ گفتم: ای رسول خدا، من هم جزء اهل بیتم؟ فرمود: تو از زنان پیامبری و تو بر خیر هستی.

2. مقصود فقط زنان پیامبرند و شاهد آن، بخش نخست آیه است که در باره زنان پیامبر نازل شده است. (آلوسی، بی‌تا: 12 / 19)

3. مراد خانواده (اهل و زنان) پیامبرند (زمخشری، 1427: 3 / 408)، چون بخش نخست آیه با ضمیر جمع مؤنث مخاطب آمده و در اینجا به خاطر اینکه طهارت شامل زن و مرد از خانواده پیامبر شود، با ضمیر جمع مذکر مخاطب آمده است.

فخر رازی می‌نویسد:

اهل‌بیت شامل فرزندان، زنان پیامبر، حسن، حسین و علی می‌باشد. (رازی، 1429: 9 / 168)

4. منظور بنی‌هاشم‌ است. (ثعلبی به نقل از آلوسی، همان) «بیت» به معنای نسب است، لذا عموها و پسر عموهای پیامبر(ص)‌ هم جزء اهل‌بیت حضرت خواهند بود. (ر.ک. به: ابن‌عطیه اندلسی، بی‌تا: 3 / 484)

منشأ اختلاف قرار گرفتن، عبارت «انما یرید الله ...» در پی «و قرن فی بیوتکن و ...» می‌باشد که خطاب به همسران پیامبر(ص) است. بر این اساس برخی از این مفسران زنان پیامبر را داخل «اهل‌بیت» دانسته و مفاد آیه تطهیر را‌ به همه خانواده و همسران پیامبر(ص) گسترش داده‌اند.

شأن نزول، قراین، سیاق آیه و تصریح روایات گویای این است که بخش نخست آیه به زنان پیامبر و بخش دوم به پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین(ع)  مربوط است؛ چون بخش اول در مقام توبیخ زنان پیامبر است و با ضمیر جمع مونث (کنّ) آنان را مخاطب قرار داده است، اما بخش دوم آیه که در پی مدح و ستایش اهل‌بیت است، به آنان با ضمیر جمع مذکر (کم) خطاب فرموده است. (طباطبایی، 1441: 16 / 484)

مقصود از رجس نیز، به واسطه الف و لام استغراق (الرجس)، هرگونه آلودگی ظاهری و معنوی است (همان؛ مکارم شیرازی، 1384: 17 / 195) که همسران پیامبر به استناد شواهد متقن تاریخی از آن بی‌بهره بودند. برای نمونه می‌توان به راه‌اندازی جنگ جمل علیه امام علی(ع)  به دست عایشه و کشته‌شدن جمعی از مسلمانان در آن نبرد اشاره نمود.

علامه طباطبایی می‌نویسد:

بیش از هفتاد حدیث آمده است كه آیه شریفه در شأن رسول خدا(ص)، علی، فاطمه، حسن و حسین(ع)  نازل شده است و احدی در این فضیلت با آنان شركت ندارد. بیشتر این روایات از طریق اهل سنت است و اکثرشان، به ویژه آنچه از ام‌سلمه كه آیه در خانه او نازل شده است، بر این نكته تصریح دارد كه آیه مخصوص همان پنج تن است و شامل همسران رسول خدا نیست ... . همچنین روایات ناظر به آیه گویای این است كه آیه شریفه در یك واقعه جداگانه نازل شد؛ حتی در بین این هفتاد روایت، یك روایت هم وجود ندارد كه بگوید آیه شریفه به دنبال آیات مربوط به همسران رسول خدا نازل شده است. (طباطبایی، 1441: 16 / 365)

ادامه دارد .....



برچسب ها: آیه تطهیر،

طراحی پوسته از : ایران نقش (طراحی قالب وبلاگهای پارسی)
تمام حقوق این وبلاگ و مطالب آن متعلق به قرآن کتاب مبین - بررسی مصداق اهل‌بیت(ع) در نهج البلاغه (1) می باشد.